Axit béo omega-3 là các chất béo thiết yếu, nghĩa là cần thiết cho sức khỏe con người nhưng cơ thể không thể tự tạo ra. Vì vậy, chúng phải được cung cấp qua chế độ ăn.
Các chất béo không bão hòa đa này nổi tiếng với vai trò duy trì sức khỏe tim mạch, hỗ trợ phát triển thần kinh và giảm viêm.
Các loại axit béo omega-3
Axit béo omega-3 gồm ba loại chính:
- axit alpha-linolenic (ALA)
- axit eicosapentaenoic (EPA)
- axit docosahexaenoic (DHA)
ALA có trong các loại dầu thực vật như dầu hạt lanh, dầu đậu nành và dầu canola, trong khi EPA và DHA chủ yếu có nguồn gốc từ cá và tảo. Sự chuyển hóa ALA thành EPA và DHA trong cơ thể người là hạn chế, vì vậy các nguồn EPA và DHA trực tiếp hiệu quả hơn trong việc mang lại những lợi ích gắn liền với omega-3.
Axit alpha-linolenic (ALA)
ALA được biết đến với vai trò là nền tảng để tạo ra các axit béo omega-3 khác, cụ thể là EPA và DHA. Tuy nhiên, tỷ lệ chuyển hóa ALA thành EPA và tiếp đó thành DHA trong cơ thể người khá thấp, thường dưới 10% đối với EPA và thấp hơn nữa đối với DHA. Dù sự chuyển hóa này kém hiệu quả, bản thân ALA vẫn có những vai trò dinh dưỡng và sinh lý quan trọng, bao gồm góp phần vào sức khỏe tim mạch.
Axit eicosapentaenoic (EPA)
EPA là một axit béo không bão hòa đa (PUFA) có năm liên kết đôi trong chuỗi carbon, góp phần tạo nên tính linh hoạt và các vai trò sinh học của nó. EPA thường có nhiều nhất trong cá béo nước lạnh và tảo, là những nguồn thực phẩm chính của dưỡng chất này. Các nguồn chính bao gồm:
- Cá hồi
- Cá thu
- Cá mòi
- Cá cơm
- Cá trích
- Dầu tảo (nguồn thực vật phù hợp với người ăn chay và ăn chay trường)
Axit docosahexaenoic (DHA)
DHA có sáu liên kết đôi trong chuỗi carbon, khiến nó có độ không bão hòa rất cao. Cấu trúc này tạo nên sự linh hoạt và mềm dẻo cho màng tế bào, điều rất cần thiết cho hoạt động bình thường của tế bào. DHA chủ yếu có nguồn gốc từ sinh vật biển và có nhiều trong:
- Cá béo như cá hồi, cá thu, cá mòi và cá hồi vân.
- Tảo, có thể là nguồn DHA thực vật đáng kể, phù hợp với người ăn chay và ăn chay trường.
- Thực phẩm bổ sung dầu cá, thường được dùng để tăng lượng DHA nạp vào.
- Thực phẩm bổ sung dầu tảo, là lựa chọn thay thế có nguồn gốc thực vật cung cấp DHA tinh khiết.
Tầm quan trọng của axit béo omega-3
Axit alpha-linolenic (ALA)
Mặc dù tỷ lệ chuyển hóa ALA thành EPA và DHA tương đối thấp, bản thân ALA có những lợi ích riêng và rất quan trọng để duy trì sức khỏe tim mạch, giảm viêm và có thể hỗ trợ các chức năng nhận thức.
Lợi ích sức khỏe của ALA
- Sức khỏe tim mạch: Việc tiêu thụ ALA có liên quan đến giảm nguy cơ mắc các bệnh tim mạch. Các nghiên cứu cho thấy ALA giúp giảm mức cholesterol và có thể hạ huyết áp, qua đó giảm nguy cơ bệnh tim và đột quỵ.
- Tác dụng chống viêm: ALA có đặc tính chống viêm vốn có. Việc bổ sung thường xuyên có thể giúp giảm tình trạng viêm mạn tính, nguyên nhân gốc rễ của nhiều bệnh mạn tính, bao gồm đái tháo đường típ 2, béo phì và viêm khớp.
- Đặc tính bảo vệ thần kinh: Dù không mạnh bằng DHA ở khía cạnh này, ALA vẫn góp phần duy trì sức khỏe não bộ. Nó có thể hỗ trợ các chức năng nhận thức và ngăn ngừa suy giảm nhận thức.
Liều khuyến nghị
Lượng ALA tối ưu thay đổi tùy theo độ tuổi, giới tính và sức khỏe tổng thể. Dù không có liều lượng nào được thống nhất chung, nhiều tổ chức y tế đưa ra các hướng dẫn:
- Người lớn: Viện Y học Hoa Kỳ (IOM) khuyến nghị lượng hấp thụ đầy đủ (AI) là 1,1 gram mỗi ngày đối với phụ nữ trưởng thành và 1,6 gram mỗi ngày đối với nam giới trưởng thành.
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Thường được khuyến nghị lượng cao hơn để hỗ trợ sự phát triển não bộ của thai nhi và trẻ sơ sinh, thường khoảng 1,4 gram mỗi ngày.
Thời điểm bổ sung
Chưa có thời điểm cụ thể nào để bổ sung ALA được chứng minh là có lợi hơn. Yếu tố quan trọng nhất là bổ sung đều đặn hằng ngày để đảm bảo nguồn cung ổn định của axit béo thiết yếu này. ALA có thể được nạp qua nhiều bữa ăn trong ngày như một phần của chế độ ăn cân bằng.
Axit eicosapentaenoic (EPA)
EPA rất quan trọng để tạo ra eicosanoid — các phân tử giúp giảm viêm toàn thân. Không như axit alpha-linolenic (ALA) cần được chuyển hóa mới phát huy lợi ích, EPA được cơ thể sử dụng ngay, mang lại lợi ích tức thì. EPA đặc biệt quan trọng với vai trò đối với sức khỏe tim mạch, sức khỏe tinh thần và chức năng miễn dịch.
Lợi ích sức khỏe của EPA
- Sức khỏe tim mạch: EPA nổi tiếng với khả năng cải thiện sức khỏe tim. Nó giúp giảm mức triglyceride, hạ huyết áp và giảm nguy cơ hình thành mảng xơ vữa làm cứng động mạch. Những tác dụng này cùng nhau làm giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
- Tác dụng chống viêm: Đặc tính chống viêm mạnh mẽ của EPA có lợi trong việc kiểm soát các tình trạng như viêm khớp dạng thấp và giảm viêm nói chung, vốn có thể dẫn đến các bệnh mạn tính.
- Sức khỏe tinh thần: Nhiều nghiên cứu cho thấy EPA có thể tác động tích cực đến sức khỏe tinh thần, giảm các triệu chứng trầm cảm và có thể ảnh hưởng đến lo âu và rối loạn tâm trạng.
- Hỗ trợ hệ miễn dịch: EPA có thể điều hòa phản ứng miễn dịch, có khả năng giảm xảy ra các bệnh qua trung gian miễn dịch và dị ứng.
Liều khuyến nghị
Liều EPA có thể khác nhau tùy theo mục tiêu sức khỏe cá nhân và các tình trạng bệnh lý hiện có. Các khuyến nghị chung bao gồm:
- Sức khỏe tổng quát: Để duy trì sức khỏe tổng quát, thường khuyến nghị lượng EPA và DHA kết hợp khoảng 250 đến 500 mg mỗi ngày.
- Triglyceride cao: Đối với người có triglyceride cao, được khuyến nghị liều cao hơn, thường khoảng 2 đến 4 gram EPA (thường kết hợp với DHA), dưới sự giám sát y tế.
- Sức khỏe tinh thần: Các nghiên cứu đã sử dụng nhiều liều khác nhau cho lợi ích sức khỏe tinh thần, thường khoảng 1 gram EPA mỗi ngày.
Thời điểm bổ sung
Thời điểm bổ sung EPA nhìn chung không ảnh hưởng đến hiệu quả, nên có thể dùng vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày. Tuy nhiên, thường khuyến nghị dùng EPA cùng bữa ăn để tăng hấp thu và giảm bất kỳ khó chịu tiêu hóa nào có thể xảy ra.
Axit docosahexaenoic (DHA)
DHA rất quan trọng đối với sự phát triển và hoạt động bình thường của não. Nó chiếm một phần đáng kể trong não và mô võng mạc, khiến nó thiết yếu cho cả các quá trình nhận thức và thị giác. Khả năng cơ thể tổng hợp DHA từ các axit béo omega-3 khác, như ALA, là hạn chế, điều này nhấn mạnh sự cần thiết phải bổ sung DHA trực tiếp qua thực phẩm giàu DHA hoặc thực phẩm bổ sung.
Lợi ích sức khỏe của DHA
- Phát triển thần kinh: DHA rất cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển chức năng của não ở trẻ sơ sinh. Mức DHA đầy đủ có liên quan đến khả năng học tập tốt hơn và sự phát triển nhận thức cũng như kỹ năng vận động.
- Sức khỏe nhận thức: Ở người lớn, DHA hỗ trợ chức năng não và thần kinh, có khả năng giảm nguy cơ suy giảm nhận thức. DHA liên quan đến nguy cơ thấp hơn mắc bệnh Alzheimer và các tình trạng liên quan đến sa sút trí tuệ khác.
- Sức khỏe thị giác: Là thành phần cấu trúc chính của võng mạc, DHA rất quan trọng để duy trì thị lực bình thường và sức khỏe mắt tổng thể.
- Sức khỏe tim mạch: Tương tự các axit béo omega-3 khác, DHA giúp giảm triglyceride, giảm viêm và có thể điều hòa huyết áp, qua đó góp phần vào sức khỏe tim mạch.
- Tác dụng chống viêm: DHA tạo ra resolvin và protectin, những chất có đặc tính chống viêm mạnh có thể giúp kiểm soát các bệnh viêm mạn tính.
Liều khuyến nghị
Liều DHA tối ưu có thể khác nhau tùy theo độ tuổi, tình trạng sức khỏe và mục tiêu sức khỏe cụ thể:
- Trẻ sơ sinh: Sữa mẹ tự nhiên chứa DHA, nhưng trẻ bú sữa công thức có thể được hưởng lợi từ sữa công thức bổ sung DHA.
- Trẻ em và thanh thiếu niên: Chưa có lượng khuyến nghị hằng ngày (RDA) được xác lập cho trẻ em, nhưng việc đảm bảo chế độ ăn cân bằng có các nguồn DHA góp phần vào sự phát triển bình thường của não và mắt.
- Người lớn: Để có sức khỏe tổng quát, thường khuyến nghị lượng EPA và DHA kết hợp 200-500 mg mỗi ngày.
- Phụ nữ mang thai và đang cho con bú: Thường khuyến nghị bổ sung ít nhất 200-300 mg DHA mỗi ngày để hỗ trợ phát triển não và mắt của thai nhi.
Thời điểm bổ sung
DHA có thể dùng vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày; tuy nhiên, nhìn chung nên dùng cùng bữa ăn để cải thiện hấp thu và giảm thiểu bất kỳ khó chịu tiêu hóa nào có thể xảy ra.
Cân bằng lượng DHA và EPA: Chiến lược cho các mục tiêu sức khỏe khác nhau
Cân bằng cho sức khỏe tim mạch
Đối với sức khỏe tim mạch, EPA có ảnh hưởng nhiều hơn một chút, đặc biệt trong việc giảm triglyceride và giảm viêm, các yếu tố nguy cơ của bệnh tim. Tỷ lệ EPA so với DHA cao hơn có thể có lợi trong việc giảm các biến cố tim mạch.
- Tỷ lệ khuyến nghị: Tốt nhất là EPA cao hơn DHA, chẳng hạn tỷ lệ 2:1.
- Nguồn: Hãy tìm các thực phẩm bổ sung dầu cá có hàm lượng EPA cao hơn và các loại cá béo như cá thu và cá ngừ vây dài. Bạn có thể tìm thêm thông tin tại American Heart Association.
- Sản phẩm chính: Omega-3 Forte.
Cân bằng cho chức năng nhận thức và sức khỏe tinh thần
DHA đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe não bộ, ảnh hưởng đến chức năng nhận thức và sức khỏe tinh thần. Nó duy trì cấu trúc và chức năng của tế bào thần kinh, trong khi EPA hỗ trợ điều hòa tâm trạng nhờ tác dụng chống viêm.
- Tỷ lệ khuyến nghị: DHA cao hơn EPA, đặc biệt quan trọng đối với dinh dưỡng trước sinh, trẻ sơ sinh và người cao tuổi, hướng tới tỷ lệ ít nhất 1:1.
- Nguồn: Dầu tảo (giàu DHA), thực phẩm bổ sung và các loại cá béo như cá hồi, cung cấp sự cân bằng tốt của cả hai loại omega-3. Chi tiết có tại National Institutes of Health.
- Sản phẩm chính: Omega-3 Strong DHA.
Cân bằng cho các tình trạng viêm và sức khỏe miễn dịch
EPA điều hòa hiệu quả các phản ứng viêm của cơ thể, giúp ích trong việc kiểm soát các tình trạng như viêm khớp dạng thấp và các rối loạn viêm khác. Tăng lượng EPA có thể giúp kiểm soát các tình trạng này hiệu quả hơn.
- Tỷ lệ khuyến nghị: EPA cao hơn, lên đến tỷ lệ 3:1 so với DHA.
- Nguồn: Thực phẩm bổ sung dầu cá giàu EPA, các loại cá béo như cá mòi và cá cơm. Thông tin bổ sung có tại Arthritis Foundation.
- Sản phẩm chính: Omega-3 1000, Omega-3 Ultima.
Cân bằng cho thai kỳ và sự phát triển của trẻ sơ sinh
Trong thai kỳ và giai đoạn phát triển đầu đời, DHA cực kỳ quan trọng đối với sự phát triển của não và mắt. Phụ nữ mang thai và cho con bú thường được khuyên tập trung vào lượng DHA nạp vào.
Khoảng 50-60% trọng lượng não là lipid, trong đó 35% là các PUFA omega-3. DHA chiếm hơn 40% tổng số PUFA omega-3 trong mô thần kinh, đặc biệt là ở chất xám [LINK]...
- Tỷ lệ khuyến nghị: DHA cao hơn, tập trung đạt mức DHA đầy đủ.
- Nguồn: Thực phẩm bổ sung chuyên về DHA, vitamin trước sinh có DHA và các thực phẩm giàu DHA như cá hồi và dầu tảo. Hướng dẫn về vấn đề này có tại Mayo Clinic.
- Sản phẩm chính: Omega-3 Strong DHA.
Sức khỏe tổng quát và thể chất
Đối với người trưởng thành bình thường không có tình trạng sức khỏe đặc biệt, việc nạp cân bằng EPA và DHA là có lợi. Điều này hỗ trợ sức khỏe tổng thể, mang lại lợi ích trên phạm vi rộng từ chức năng não đến sức khỏe tim.
- Tỷ lệ khuyến nghị: Lượng EPA và DHA bằng nhau, thường có trong các thực phẩm bổ sung dầu cá tiêu chuẩn.
- Nguồn: Các thực phẩm bổ sung cân bằng và chế độ ăn thường xuyên có nhiều loại cá béo khác nhau.
- Sản phẩm chính: Omega-3 1000 (tổng quát), Omega-3 Ultima (thể thao và thể hình), Omega-3 KIDS (trẻ em).
Kết luận
Sự cân bằng tối ưu giữa DHA và EPA phụ thuộc đáng kể vào mục tiêu sức khỏe cá nhân và các giai đoạn cuộc sống. Hiểu rõ vai trò và lợi ích cụ thể của từng axit béo omega-3 có thể giúp điều chỉnh lựa chọn dinh dưỡng và việc sử dụng thực phẩm bổ sung để hỗ trợ hiệu quả nhu cầu sức khỏe cá nhân. Nên tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi thay đổi đáng kể thói quen bổ sung, đặc biệt đối với người có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc. Bằng cách cân bằng chiến lược lượng DHA và EPA nạp vào, mỗi người có thể tối đa hóa lợi ích điều trị của các dưỡng chất thiết yếu này.
Nguồn
- National Institutes of Health (NIH) - Office of Dietary Supplements, https://ods.od.nih.gov/factsheets/Omega3FattyAcids-Consumer/
- American Heart Association (AHA), https://www.heart.org
- Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org
- Arthritis Foundation, https://www.arthritis.org
Về tác giả

Dmitry Afanasyev, Chuyên gia sức khỏe và thể hình tại Grand Fitness Stockholm, Nordic Wellness Lidingo, Nordic Wellness Larsberg
Stockholm, THỤY ĐIỂN
Bryan College (Huấn luyện viên Sức khỏe và Thể hình), PT có chứng chỉ ACE
Theo dõi Dmitry trên Instagram →
